Cezaria Anna Baudouin de Courtenay- Ehrenkreutz- Jędrzejewiczowa

Przebieg życia i dorobek

Urodziła się 2 VIII 1885 w Dorpacie (obecnie Tartu, Estonia) jako najstarsze dziecko Romualdy z Bagnickich i Jana Baudouinów de Courtenay. Matka była absolwentką petersburskich Wyższych Kursów dla Kobiet, tzw. bestużewowskich (wyższej uczelni dla kobiet, założonej przez K. Bestużewa-Riumina). J. Baudouin de Courtenay, zwany ojcem językoznawstwa polskiego, wykładał wówczas na uniwersytecie w Dorpacie. W 1893 r. objął katedrę językoznawstwa porównawczego i sanskrytu na UJ, co pociągnęło za sobą przeprowadzkę rodziny do Krakowa. Był tu też jednym z najaktywniejszych członków powstałego w 1898 r. oddziału Towarzystwa Ludoznawczego.

Jego żona działała m.in. w Towarzystwie Szkoły Ludowej, Stowarzyszeniu Pomocy Naukowej dla Kobiet im. J. I. Kraszewskiego (wspierającym Polki studiujące na zagranicznych uniwersytetach), Czytelni dla Kobiet i Towarzystwie Szkoły Gimnazjalnej Żeńskiej, którego staraniom Kraków zawdzięczał otwarcie w 1896 r. pierwszej szkoły średniej dla dziewcząt o profilu klasycznym, umożliwiającej absolwentkom uzyskanie matury, a tym samym — studia na austriackich uczelniach.

W tym właśnie gimnazjum w 1898 r. rozpoczęła naukę Cezaria. Działalność społeczna obojga rodziców, a także jawnie głoszone demokratyczne i laickie poglądy profesora wywoływały opór konserwatywnego środowiska krakowskiego. W 1900 r., po wygaśnięciu uniwersyteckiego kontraktu J. Baudouina de Courtenay, wykorzystało ono swe wpływy w austriackim ministerstwie i umowy nie przedłużono. Rodzinę profesora czekała więc następna przeprowadzka — tym razem do Petersburga. Na tamtejszym uniwersytecie objął on katedrę gramatyki porównawczej i sanskrytu. W Petersburgu w 1903 r. Cezaria uzyskała maturę. Idąc w ślady matki, podjęła studia na bestużewowskich Wyższych Kursach dla Kobiet.

W 1906 r., korzystając z otwarcia bram petersburskiego uniwersytetu dla kobiet, wstąpiła na wydział historyczno-filologiczny, który ukończyła w 1910 r., jako jedna z trzech studiujących tam kobiet. Dyplom I stopnia uzyskała za rozprawę Język modlitewnika maryjnego wieku XVI wydanego przez prof. Ptaszyckiego (1910 — wg ankiety wypełnionej przez samą Cezarię (AAN, MWRiOP, j. 3142), 27 V 1911 — wg świadectwa pracy przechowywanego w APAN, III-298, j. 31). W 1910 r. wyszła za Маха Vasmera (1886-1962), ucznia ojca i kolegę ze studiów, późniejszego profesora filologii słowiańskiej w Berlinie. Wkrótce po ślubie wybrali się w podróż naukową do Grecji.

W 1911 r., podczas kolejnej podróży, Cezaria uczęszczała na wykłady profesorów Meringera w Grazu i Kretschmera w Wiedniu. Małżeństwo okazało się nieudane, skończyło się rychłym rozwodem (możliwym ze względu na wyznanie protestanckie męża). W 1913 r. Cezaria przyjechała do Warszawy i rozpoczęła pracę w warszawskich prywatnych (czyli polskich) żeńskich szkołach średnich. Uczyła jęz. polskiego, rosyjskiego, łaciny. W 1916 r. wyszła powtórnie za mąż, za Stefana Ehrenkreutza (1880-1945), historyka prawa, wykładowcę dawnego prawa polskiego na Uniwersytecie Warszawskim i w Wolnej Wszechnicy Polskiej, działacza PPS. Z małżeństwa tego przyszło na świat troje dzieci: tragicznie zmarła Krystyna (1917-1927), Tadeusz (1919-1976) i Andrzej (ur. 1921), profesor orientalistyki w Ann Arbor (Michigan, USA).

W 1921 r. cała rodzina przeniosła się do Wilna, gdzie S. Ehrenkreutz objął katedrę dawnego prawa sądowego polskiego i litewskiego na Uniwersytecie Stefana Batorego. Cezaria pracowała w Państwowym Gimnazjum im. E. Orzeszkowej jako nauczycielka i jednocześnie podjęła starania o habilitację. Uzyskała ją (w zakresie etnologii, ze szczególnym uwzględnieniem kultury duchowej) w 1922 r. na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie rozprawy Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokryfów („Lud” 21, 1922). Był to efekt jej działalności naukowej na polu studiów nad kulturą klasyczną Europy, nad problemami teoretycznymi historii i etnologii oraz publikacji (studia nad legendą o św. Cecylii, artykuły w „Ludzie”, odczyty w Towarzystwie Naukowym Warszawskim). Po przeniesieniu habilitacji na Uniwersytet Wileński od 1924 r. podjęła wykłady zlecone jako docent, a od 1927 r. — jako zastępca profesora etnologii i etnografii. Od 1925 r. była współpracownikiem Komisji Antropologicznej PAU. Weszła w skład komitetu autorskiego planowanej przez PAU „Encyklopedii Polskiej” — powierzono jej tom Etnografia. Była już wówczas etnologiem wyraźnie określającym swoje stanowisko badawcze.

Sukcesem zostały uwieńczone jej starania o powołanie uniwersyteckiego Zakładu Etnologii i Etnografii oraz o założenie Muzeum Etnograficznego jako placówki towarzyszącej uniwersyteckim zakładom, traktowanej jako laboratorium kultury, w którym wyraźnie się ujawnia sens ludzkich dzieł. Swoje doświadczenia usystematyzowała we Wskazówkach dla zbierających przedmioty dla Muzeum Etnograficznego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (Wilno 1926). W publikacji tej podkreślała znaczenie typowości eksponatów, a nie ich szczególnych walorów estetycznych oraz właściwego opisu ich pochodzenia i przeznaczenia, bez którego są one nieprzydatne naukowo. 19 XI 1929 mianowana została profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Wileńskiego. W Szkole Nauk Politycznych, powstałej przy wileńskim Instytucie Naukowo-Badawczym Europy Wschodniej, prowadziła wykłady i ćwiczenia z etnografii. Kierowała też Sekcją Etnograficzno-Geograficzną Instytutu i wchodziła w skład redakcji wydawanego przezeń periodyku „Balticoslavica”. Kontynuowała też pracę w stowarzyszeniach kobiecych, przewodniczyła m.in. oddziałowi wileńskiemu Stowarzyszenia Kobiet z Wyższym Wykształceniem.

Mianowana 25.I.1934 profesorem zwyczajnym etnografii Polski na Uniwersytecie Warszawskim, opuściła Wilno, by objąć nowo utworzoną katedrę. Jednocześnie rozwiodła się ze S. Ehrenkreutzem i poślubiła Janusza Jędrzejewicza (1885-1951), premiera i ministra WRiOP. Dzięki jej staraniom zbiory etnograficzne Muzeum Narodowego przekazane zostały w 1936 r. w depozyt Ministerstwu WRiOP, a konkretnie — Uniwersytetowi Warszawskiemu i stanowiły od tej pory odrębną jednostkę pod kierownictwem C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej. Od 1935 r. była też członkiem Państwowej Rady Muzealnej. Jej własne badania koncentrowały się natomiast w owym czasie na problematyce kultu św. Jerzego. Niestety, zaawansowana już praca na ten temat uległa zniszczeniu w okresie wojny.

II wojna światowa rzuciła C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczową na Bliski Wschód, do Jerozolimy. Działała tu w wielu polskich instytucjach i stowarzyszeniach naukowych i kulturalnych, przede wszystkim w Towarzystwie Studiów Iranistycznych, w Biurze Studiów Bliskiego i Środkowego Wschodu (którego kierownictwo objęła w 1944 r., po wyjeździe do Londynu S. Swianiewicza). W 1945 r. była inicjatorką utworzenia Polskiego Humanistycznego Instytutu Naukowego w Jerozolimie, który rok później stał się filią Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce. Działał do 1947 r.

W 1947 r. przeniosła się do Anglii i od tej chwili brała czynny udział w polskim życiu naukowym Londynu, m.in. w założeniu Polskiej Rady Naukowej na Obczyźnie (1948), która w 1950 r. przekształciła się w Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie. W jego ramach C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa powołała Komisję Etnograficzną (1953) i do końca swych dni pełniła funkcję jej przewodniczącej. Uczestniczyła też w tworzeniu Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie, na którym wykładała etnografię i etnologię od chwili otwarcia, a od 1958 r. była rektorem tej uczelni. Czynnie działała w Społeczności Akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego, skupiającej w Anglii uczonych emigrantów. W 1961 r. została seniorem i prezesem Rady Naukowej tej właśnie Społeczności. Była też członkiem zarządu Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców na Obczyźnie (Londyn), członkiem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu oraz Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. W 1962 r. wykładała w Polskim Instytucie Naukowym w Montrealu, miewała też wykłady w Paryżu.

Naukowy życiorys C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej jest nieodłączną częścią historii etnologii i etnografii. Co prawda, jej badania, tak przecież skrupulatne, pracochłonne, żmudne, rozległe, nie zaowocowały wielostronicowymi foliałami. Już w 1929 r. J. S. Bystroń pisał: „przypuszczać można, że ta formalna szczupłość spowodowana jest brakiem elementu kompilacyjnego w twórczości p. Ehrenkreutz; prace są zwięzłe, treściwe, starają się o rozwiązanie zagadnienia najprostszymi środkami”. Rola odegrana na naukowej scenie Polski międzywojennej i powojennej, wysiłek badawczy, dydaktyczny i organizacyjny oraz nieukończone szkice wyznaczają jej niepoślednie miejsce w historii nauki. Pierwszym i niezdradzonym nigdy tematem jej naukowych zainteresowań była postać i legenda św. Jerzego, tropione w gąszczu symboli, mitów, imion i nazw należących do kultury nie tylko europejskiej. Przedmiotem najwcześniejszych studiów, dyskusji i publikacji była natomiast filologia klasyczna i językoznawstwo, w których znakomitym przewodnikiem był przede wszystkim ojciec oraz wykładowcy Uniwersytetu Petersburskiego — profesorowie Zieliński, Szachmatow czy Rostowcew. Interesował ją świat helleńsko-bizantyjski oraz jego związki ze Słowiańszczyzną. W tym okresie tak charakteryzowała sama swą postawę badawczą: „Należę do szkoły neohistorycznej w badaniu eposu ludowego. [....] My treść uważamy raczej za literaturę i materiałem dla nas jest inscenizacja, nomenklatura, topografia itp.” (list do K. Nitscha, 18 XII 1922, Arch. PAU i PAN w Krakowie, III—51, j. 191). Stopniowo na plan pierwszy zaczynają się wysuwać zainteresowania obrzędowością ludową (weselną, wiosenną), które z czasem przerodzą się w poszukiwanie możliwości adaptacji starych personifikacji sił przyrody do idei chrystianizmu europejskiego. W tym procesie odkryła niepoślednią rolę Georgiosa, którego cechy mityczno-symboliczne zostały, być może, przeniesione na św. Jerzego. Ten naukowy wątek miał się stać dziełem życia uczonej — ilustrowany materiałami europejskimi i bliskowschodnimi, wykorzystaną literaturą, rozwianymi coraz szerzej etymologiami, przemyślanymi w trakcie całego życia uogólnieniami, fenomenologiczną syntezą.

W okresie międzywojennym C. Baudouin de Courtenay była jedną z pierwszych uczonych wyjaśniających zjawiska kultury w kategoriach fenomenologicznych. Deklaracje na ten temat pojawiają się w kilku jej artykułach (1923-24, 1927), zastosowanie — przede wszystkim w rozważaniach o legendzie św. Cecylii i szkicu o ludowych obrzędach weselnych (Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. I: Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, Rozpr. i Mater. Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie 2, 1929, z. 3). Nowatorstwo tej postawy docenili współcześni: „Zagadnienie to, po raz pierwszy sformułowane, bardzo istotne i ważne, wygląda tak: można rozpatrywać zwyczaj z punktu widzenia historycznego, można rekonstruować pierwotny system społeczny czy magiczno-religijny, z którym dany zwyczaj się łączy, ale obok tych, uznanych powszechnie, postaw badawczych możemy traktować jeszcze sam obrzęd jako formę, niezależnie od socjalnej czy magicznej treści, jako formę uzewnętrznienia pewnych treści, która może być sama przez się przedmiotem badań, gdyż występować może najrozmaiciej, podlega ewolucji, wykazuje mniej lub więcej planową kompozycję itd.” (J. S. Bystroń, 1929). W powojennych referatach, publikowanych w „Rocznikach Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie”, a wygłaszanych na posiedzeniach Komisji Etnograficznej, pojawiają się informacje o studiach nad postaciami polskich legend. Na plan pierwszy wysuwa się tutaj skrupulatne poszukiwanie znaczeń etymologicznych, co można uznać za drogę do wyznaczania kształtujących się sensów zjawisk kultury, za fenomenologicznie rozumiany proces historii.

L. Turkowski, bliski współpracownik i przyjaciel uczonej, napisał w „Ludzie”: „Niepodobna ująć w słowach jej osobowości o niezwykłej kulturze osobistej i wielostronnych talentach, zarówno w dziedzinie nauki, jak też muzyki i sztuk plastycznych. Miała przy tym niezwykły dar obcowania z ludźmi i szczególny urok w prowadzeniu wykładów, zwłaszcza seminaryjnych zebrań, z których najbardziej «privatissima» [...] dawały najwięcej natchnionych koncepcji i intuicyjnych rozwiązań trudnych zagadnień. Jak Sokrates wolała nauczać w kontaktach bezpośrednich, a nie w bezosobowej formie ogłaszanych druków. [...] Prawdziwa humanistka, interesowała się żywo osiągnięciami swoich uczniów i nie szczędziła wysiłków, by umożliwić im zrealizowanie swoich prac i naukowych poczynań”.

Zmarła 28 II 1967 w Londynie, gdzie została pochowana u boku męża na cmentarzu Elmers End.

Dorobek Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej: materiały, notatki, szkice, inedita, w większości pozostaje w posiadaniu jej wnuczki, Marty Ehrenkreutz-Jasińskiej, absolwentki (1968) warszawskiej Katedry Etnografii, mieszkającej w Warszawie. Drobna część materiałów naukowych oraz bogata korespondencja przechowywane są w Arch. PAN w Warszawie (sygn. III—298); AAN (j. 3142 MWRiOP, teczka personalna, j. 273 — Muzeum Etnograficzne); Centr. Arch. Państwowym Litwy w Wilnie, teczka personalna, F175 (USB, op. 1, j. lBb-79).

Bibliografia

Baudouin de Courtenay, Uwagi o dzieciach i wspomnienia rodzinne, Bibl. Narodowa w Warszawie, rkp. II 5750; M. Ehrenkreutz-Jasińska, Romualda i Cezaria, „Twój Styl” 1993, nr 7/8, s. 54-57; M. Kukieł, Sp. Cezaria Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczowa, Roczn. Pol. Tow. Nauk. na Obczyźnie 17, 1966/67, s. 19-21; Polska Akademia Umiejętności. Nauki Humanistyczne i Społeczne. Materiały sesji jubileuszowej w Krakowie 1973 r., Kraków 1974; T. G., Zgon polskiej uczonej, Tyg. Powszechny, 1967, nr 36; L. Turkowski, Prof. dr Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” 52,1968, s. 357-360 [fot., bibliogr.]; A. Zadrożyńska-Barącz, Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, Etnogr. Polska 12, 1969, s. 15-27; D. Zamojska, Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, [w:] Kobieta i kultura. Kobiety wśród twórców kultury intelektualnej i artystycznej w dobie rozbiorów i w niepodległym państwie polskim, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 1996, s. 157-172.

Archiwa

Arch. PAN w Warszawie (sygn. III—298); AAN (j. 3142 MWRiOP, teczka personalna, j. 273 — Muzeum Etnograficzne); Centr. Arch. Państwowym Litwy w Wilnie, teczka personalna, F175 (USB, op. 1, j. lBb-79).